Mũ bê-rê (hay Việt Nam còn gọi thân thuộc mũ nồi) là một trong những món phụ kiện thời trang mang đậm tính lịch sử đến từ xứ sở lãng mạn Pháp. Với kiểu dáng tròn, mềm với phần chóp cao xinh xắn, chiếc nón mang đến nét lãng mạn, linh hoạt và vô cùng tinh tế. Mũ beret có một bản sắc riêng biệt trong văn hóa đại chúng, biểu tượng gắn liền với các nghệ sĩ, nhà triết học và nữ sinh người Pháp. Rất nhiều người nổi tiếng như Elsa Hosk, Rihanna, Solange,..vv…trong phim “Emily in Paris” khi muốn thể hiện hình ảnh một cô gái Pháp lãng mạn đã sử dụng mũ beret như một món phụ kiện khiến công chúng bị hút hồn trước vẻ đẹp duyên dáng. Làng văn hóa còn xem đây là chiếc mũ của những nhà tư tưởng tự do và có đầu óc như nhà văn Mỹ Ernest Hemingway, họa sĩ thiên tài Pablo Picasso, nữ ca sĩ Edith Piaf, nhạc sĩ John Lenonn và người vợ Yoko Ono …vv…đều chuộng chiếc mũ này.

Tuy nhiên, trước khi beret trở thành biểu tượng của phong cách và vẻ đẹp, nó thường được sử dụng như một dấu hiệu của sự phản kháng, nổi loạn. Từ rất lâu, chiếc mũ nhỏ bé này đã là hình ảnh đại diện cho những kẻ nổi loạn và là biểu tượng quan trọng liên quan đến chính trị. Có người liên tưởng tới chiếc mũ nồi của thống chế Anh Montgomery đang đứng cạnh Zhukov và Rokossovsky tại Berlin năm 1945. Có người lại nghĩ ngay đến khoảng những năm 1940 - 1960, thế hệ Beatnik và Đảng Báo đen (Black Panther Party) chọn đội mũ nồi như một phần không thể thiếu trong diện mạo đặc trưng, biểu thị sự phản kháng, nổi loạn, liều lĩnh của hai tổ chức. Thậm chí một số nhà độc tài tàn bạo như Saddam Hussein và Robert Mugabe cũng sử dụng chúng ..vv.. Nhưng đối với cá nhân tôi, hình ảnh khắc sâu nhất trong tâm trí bản thân khi nghĩ về chiếc mũ thời trang này là gương mặt của một người đàn ông với đôi mắt cương nghị, đầy thách thức, mái tóc dài không chải, bộ râu quai nón đặc trưng của những người du kích và chiếc mũ bê-rê đen đính ngôi sao đang phát biểu trong lễ tưởng niệm các nạn nhân xấu số trong vụ đánh bom khủng bố vào ở cảng La Habana. Trong giây phút diệu kì ấy,nhà nhiếp ảnh Cuba Alberto Korda đã nhanh tay bấm máy lại vào đầu tháng 3 năm 1960. Bức ảnh không chỉ truyền bá rộng rãi lúc bấy giờ ở riêng Cuba, mà còn nhân bản trên khắp thế giới. Trở thành biểu tượng cho những thanh niên Âu - Mỹ trong phong trào đấu tranh ở thập niên 60 của thế kỷ XX, biểu tượng văn hóa phản kháng tượng trưng cho sự nổi dậy và biểu hiệu toàn cầu trong văn hóa phổ thông. Bạn biết không đó là một khoảnh khắc xuất thần có một không hai và sẽ không bao giờ lặp lại.Không ai khác Che Guevara chính là nguồn cảm hứng không chỉ là người anh hùng của Cuba và các nước châu Mỹ Latinh mà ông còn trở thành tượng đài anh hùng của cả thế giới.

Nhưng vào cái ngày định mệnh 9/10/1967, người dân châu Mỹ Latinh và những người yêu chuộng hoà bình trên thế giới phải chia tay với một người con ưu tú, một vị anh hùng vĩ đại, một huyền thoại của thế kỷ hai mươi. Có anh, thời đại đã mang một dấu ấn đặc biệt: ”Dấu ấn Che Guevara”. Dù “con người” ấy đã mãi nằm im trên nấm mộ phần, nhưng vẫn còn đó một tuổi trẻ chưa bao giờ bị lãng quên. Hàng ngày, hàng giờ, mỗi một giây, một phút trôi qua, không biết bao người vẫn còn nhắc mãi về một cái tên, bao nhiêu câu chuyện kể mãi về một chuyến đi. Đó chính là hành trình xuyên châu Mỹ La Tinh, hành trình đi tìm kiếm tuổi trẻ của anh hùng huyền thoại khiến lịch sử mãi gọi tên “Ernesto Che Guevara”. Trong thời gian du lịch bụi bằng xe mô tô, chàng Ernesto có ghi lại nhật ký về sau được xuất bản thành tập “Nhật ký đi xe máy-The Motorcycle Diaries” nhân kỷ niệm ngày sinh nhật lần thứ tám mươi ba của Guevara.Cuốn nhật kí đã thu hút bao thế hệ thanh niên tìm đến và đọc vì sự nhiệt huyết, lý tưởng sống cao cả đẹp, dám xả thân vì chính nghĩa trong cuộc đời ngắn ngủi ba chín năm của mình.

Nhân dịp “Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Khánh Hòa năm 2023”, tôi và bạn cùng ngồi lại cảm nhận đôi dòng cảm xúc viết về cuốn sách, đi cùng với cuộc hành trình lý thú của Che, thấy được tâm hồn lãng mạn, tình cảm, tính cách đặc biệt của ông và hiểu được những trăn trở, suy tư và khát vọng của một chàng trai tài hoa, lãng tử Ernesto qua cuộc hành trình đã góp phần lớn tạo nên con người ông sau này.

Sự phát triển của Che Guevara từ một đứa trẻ, một sinh viên, người lữ hành đến lãnh đạo cách mạng, nhà ngoại giao, người du kích và cuối cùng là một huyền thoại. Ông tên thật là Ernesto Guevara (14 tháng 6 năm 1928 – 9 tháng 10 năm 1967), là một nhà cách mạng Mác-xít nổi tiếng người Argentina.Ông là một lý thuyết gia quân sự, nhà lãnh đạo phong trào cách mạng Cuba cùng đội quân du kích.

”Che” là từ mà người Argentina thường dùng để gọi một cách thân mật như “bạn ơi”trong tiếng việt vậy.Đây cũng là từ mà Ernesto Guevara hay dùng. Không biết đích xác từ bao giờ, nó đã trở thành một phần trong tên ông, thậm chí thành tên riêng của Người Du kích Anh hùng.Ngay từ thời nhỏ, tuy xuất thân trong một gia đình trung lưu nhưng Ernesto đã biết cảm thông với người nghèo, thường giúp đỡ bạn bè không may mắn, thậm chí còn đưa bạn nghèo về nhà mình.

Năm hai ba tuổi, Che Guevara lúc ấy vẫn đang còn là một sinh viên y khoa. Như bị thôi thúc bởi tiếng gọi của những con đường và hoài bão lớn trong tim bản thân, chàng sinh viên trẻ đã quyết định lên đường chinh phục châu Mỹ La Tinh cùng người bạn thân A.Granado đang chuẩn bị bước vào tuổi ba mươi bằng chiếc motor cũ kĩ mà hai gã đã ưu ái đặt tên “xế thần”. Chuyến hành trình của cả hai đã vượt xa hơn những gì người thời nay có thể nhìn thấy và làm được. Thay vì đến những trung tâm, quảng trường hay địa danh nổi tiếng ở đó, Che chọn một hành trình không giống ai. Tiếp cận những người mà chẳng ai đi du lịch hay khám phá từng nghĩ sẽ tiếp cận, ngay cả cách ông tiếp cận với những gian khổ, cách ông tư duy khi gặp khó khăn cũng không phải điều thường thấy ở thời nay.Phải kể đến tai nạn ở đồi cát Medanos, cú ngã xe đã khiến Che bị bỏng nặng. Sau đó họ lại gặp cơn mưa lớn và phải tìm một nông trại trú ẩn, xe hỏng nên cả hai đều phải vừa lội bùn vừa dắt xe mà đi dưới cơn mưa.Tưởng như đó là sự nhọc nhằn, nhưng ở trang trại họ được tiếp đón nồng hậu, Che và Alberto lần đầu được nằm trên giường trong suốt chuyến đi, bên cạnh là chiếc xe La Poderosa và một con ốc sên tội nghiệp. Nghe thật thảm hại, ít nhất là như thế với việc ngã xe chín lần trong một ngày.Nói về giây phút rời khỏi bệnh viện Lima, những bệnh nhân ở bệnh viện của bác sĩ Pesce đã đưa cho Ernesto và Alberto một khoản tiền mà họ đã cùng nhau gom góp, và một lá thư chia tay đầy xúc cảm. Họ đã kể lại niềm cảm kích to lớn khi hai người đã “dám” bắt tay với họ mà không cần phải đeo găng như thế nào, hay đã cùng chơi thể thao với họ ra sao, đối xử với họ với phẩm cách và lòng nhân từ hiếm khi nào có đối với những bệnh nhân phong. Sự biết ơn của những bệnh nhân với những điều tưởng như rất nhỏ bé và giản đơn mà Ernesto và Alberto đã làm phần nào khắc họa tình trạng chăm sóc y tế tồi tệ mà những con người này đang phải hứng chịu.Nhưng nó cũng cho thấy một con người vị tha, hay đặc biệt là một bác sĩ vị tha, có thể làm những gì để giúp đỡ những con người khốn khổ này.Che cho chúng ta nhận ra rằng, điều mà những người nghèo cần không phải những kiến thức về y khoa mà là sức mạnh và sự kiên trì để thay đổi xã hội.

“Người lữ hành đúng nghĩa là người đi chỉ vì bước đi, trái tim không niềm vương vấn, như mây bay gió thổi,anh bước theo số phận của mình.Có gì phải có lí do,chỉ một tiếng đồng hồ thôi: ”Lên đường đi nào!” Les Fleurs du Mal - Charles Baudelaire

Càng đọc tôi càng yêu và cảm phục chàng trai trẻ Che.Một chàng trai đã rời Argentina với khao khát lãng du, đi tìm lí tưởng sống và có ước mơ làm thay đổi thế giới xung quanh.Một chàng trai với tính cách ngang tàng, thích phiêu lưu, mạo hiểm, thích khám phá, không chịu một cuộc sống bó hẹp, chật chội trong những khuôn khổ.Trong cuốn nhật kí của mình, ông có đôi lời tâm sự với bản thân rằng ”…Người viết những dòng nhật kí này đã không còn là con người của ngày xưa nữa khi đặt chân trờ lại mảnh đất Argentina.Cuộc hành trình xuyên Châu Mỹ-Châu Mỹ(America) với chữ A viết hoa-đã làm thay đổi con người trông tôi nhiều hơn tôi tưởng.Tôi biết tôi không thể sống một cuộc đời bó hẹp,chật chội trong những khuôn khổ được nữa.Điều đó hình như đã tiềm ẩn từ lâu trong tôi dù chưa rõ ràng và chuyến hành trình này dã khơi dậy tất cả.Thật hạnh phúc và đầy hứng thú khi ta được thực hiện khát vọng và dấn thân vào nguy hiểm…….”.Đó là niềm đam mê, là khát khao cháy bỏng được đi đến những miền đất lạ, để khám phá, để tìm hiểu địa lý, lịch sử, cuộc sống, con người nơi đó.Ai đã là “dân phượt” có lẽ đều biết đến không chỉ biết đến anh mà còn hành trình này.Nhưng chuyến phiêu lưu, khám phá mà chàng sinh viên trẻ đang đi không phải là một chuyến du lịch đơn thuần.Nó còn là một chuyến đi thực tế để thấy tận mắt sự nghèo đói, áp bức và bệnh tật của những người dân.Đó là khi ở Peru, Guevara và Granado tận mắt nhìn thấy sự đói nghèo, nhất là người da đỏ bản địa bị đối xử như công dân hạng hai.Ông viết “Họ nhìn chúng tôi bằng con mắt của những kẻ thua cuộc. Cái nhìn của họ đã được thuần hóa, gần như sợ hãi. Tôi có cảm tưởng rằng họ sống chỉ vì thói quen, buộc phải sống mà thôi”.Đó là khí ông điều trị bệnh phong ở San Pablo sống trong những điều kiện rất bi đát.Ông đã phải thốt lên rằng “Họ không được đối xử như những con người bình thường.Họ bị coi là động vật. Người ta tập trung họ lại để tránh lây lan cho những người khác chứ không phải là để chữa lành cho họ”…….Những dòng cảm xúc chân thật cứ tuôn trào và được kể với giọng văn đầy ngạc nhiên, rùng mình, sợ hãi khi tận mắt chứng kiến những cảnh sống khốn cùng, tuyệt vọng và việc làm dơ bẩn người-người.Lúc đó Guevara cũng không ngờ rằng mục đích của chuyến đi ban đầu đơn thuần chỉ là một cuộc phiêu lưu, đi để khám phá cảm giác mới lạ, ngắm cảnh quan thiên nhiên, đất trời hay đi để học hỏi thêm về con người, văn hóa.Nhưng chuyến đi đã thật sử ảnh hưởng sâu sắc đến suy nghĩ và nhận thức chàng trai Ernesto.Chuyến đi thổi bùng lên ngọn lửa ước mơ và khát vọng của một con người muốn chinh phục và thay đổi thế giới xung quanh.Những nhận thức từ thực tế cuộc hành trình đã nâng cao tầm nhìn của anh, khiến anh chấp nhận từ bỏ danh vọng của một bác sĩ và quyết tâm đem cả tâm huyết và sinh mệnh của mình để đấu tranh cho tự do, cho quyền được sống bình đẳng và ấm no của những con người còn bị áp bức trên thế giới.Một quyết định vĩ đại!Một bước ngoặc làm nên lịch sử, mãi mãi và về sau……

Lối kể chuyện của Che trong cuốn nhật kí chân thành, chậm rãi nhưng vẫn toát lên vẻ hài hước vốn có ở chàng trai này.Bao nhiêu khó khăn cũng không làm nhụt ý chí của chàng trai Ernesto thực hiện khát khao của mình.Những khó khăn, cực nhọc của bản thân trong cuộc hành trình được miêu tả lướt qua nhẹ nhàng, pha chút hài hước, những niềm vui được kể lại kỹ càng hơn.Giờ đây thật xúc động làm sao khi được hiểu rõ hơn về những suy tư, khát vọng của chàng trai tài hoa,lãng tử thích phiêu lưu mạo hiểm,có nội tâm gần gũi dám sống thật và luôn ước mơ về một tình yêu đẹp.Một sinh viên y khoa đầy tình người.Người bác sĩ cách mạng chân chính.Người bác sĩ, người đã vượt qua những đường xá gập ghềnh, vượt qua bao khó khăn để đến tận nơi, tiếp xúc trực tiếp với các bệnh nhân phong trên khắp vùng Nam Mỹ để tìm hiểu về căn bệnh họ mắc phải, họ đang phải chịu những nỗi đau đớn gì,những nỗi thống khổ,nghèo đói mà họ phải chịu đựng bao nhiêu năm trời trong sự áp bức, bóc lột và đoạ đày.Che, một con người giàu tình thương người và tế nhị, đau trước nỗi đau của những con người xa lạ,dám đứng lên đấu tranh chống lại những áp bức, bất công, mong muốn mang đến hạnh phúc cho nhân loại. Cuộc đời Che là bảo vệ cho lẽ phải, cho những người bị áp bức không phân biệt dân tộc bất kể có bao nhiêu chính kiến khác nhau về con người thì với Che “tình người là không biên giới”.Fidel Castro, người mà Che Guevara sát cánh xây dựng chính quyền cách mạng và Nhà nước Xã hội Chủ nghĩa Cuba từng nhận xét về con người Che như thế này ”Che là hiện thân của một con người mà ý tưởng và hành động luôn đi cùng nhau.Một con người đầy tình người.Một bản lĩnh mà ngay kẻ thù cũng phải kính nể”.Trong những trang nhật kí đầy nghẹt thở, ta luôn cảm nhận được sự tin tưởng của Che, rằng ý chí và niềm tin có thể làm thay đổi một con người và cuộc sống xung quanh.Bản lĩnh, tính cách của Che Guevara và “Nhật ký hành trình xuyên châu Mỹ La tinh bằng xe gắn máy” đã chinh phục độc giả bằng một giọng văn đặc biệt chân thực với ngôn ngữ thú vị và giàu hình ảnh.Từng dòng nhật kí này được ghi lại bằng tất cả sự yêu thương, sự kêu hãnh, ngang tàng, mão hiểm của một người trẻ tuổi đặc biệt.Cuốn nhật ký cho thấy ngôn ngữ của Che ngay từ tuổi hai mươi ba đã rất sắc sảo và đầy cảm xúc, thể hiện được tư chất của một nhà thương thuyết bậc thầy trên thế giới.

Trong thời đại của sự thống nhất và liên minh không vững chắc này, hình ảnh của một kẻ phiêu lưu luôn vượt qua mọi biên giới.Anh phá bỏ tất cả các giới hạn mà không một lần phản bội lại nguyên tắc cơ bản của mình.Anh đã cho giới trẻ hiếu động trong kỷ nguyên mới một sự kết hợp tối ưu, truyền thụ cho họ một nguyên tắc đạo đức hoàn hảo, đồng thời lôi kéo họ đến với sự thôi thúc muốn được đi đây đó.Đối với những con người không bao giờ theo bước Che, bị chìm ngập trong thế giới đầy hoài nghi yếm thế, sự tự tư tự lợi và nền công nghiệp tiêu thụ điên cuồng này còn có gì hấp dẫn hơn thái độ khinh bạc của Che đối với những tiện nghi vật chất và những ham muốn tầm thường.Có thể nói rằng đó là phẩm chất riêng biệt độc đáo của Che và không thể có bản sao thứ hai của anh trong thế giới này!

Câu chuyện về hành trình của Che không phải là kiểu truyền thuyết kể về một hành trình phi thường, mà cũng chẳng phải là một kiểu ghi chép tự diễn tự biên, hay ít nhất nó không cố gắng để làm điều đó.Nó là phân đoạn của hai cuộc đời riêng rẽ, xảy ra song song, cùng một thời điểm, cùng chung một khát vọng và cùng một giấc mơ.Đã năm mươi năm kể từ ngày qua đời nhưng “Che” vẫn là biểu tượng của nhiều thế hệ không chỉ ở vai trò người lãnh đạo cách mạng quyết liệt và dũng cảm mà còn của một điều gì đó phóng khoáng, tự do, mạo hiểm nhất của những điều ngông nghênh và phá cách chỉ tuổi trẻ mới có.Và hình tượng “Che” vẫn sẽ mãi mãi được ngưỡng mộ như vậy.Tôi mong bạn nếu có dịp, hãy tìm đến và đọc cuốn nhật kí huyền thoại của Che, để đi cùng Guevara trên chiếc xe gắn máy qua những miền đất lạ.Hãy trải nghiệm và khám phá những điều mới mẻ, thú vị trong chàng trai Ernesto, trong Che và trong chính bạn ….